In 2019 werd het gebruik van kolen voor elektriciteitsproductie in Nederland verboden. Energiebedrijven Uniper en RWE vroegen om schadevergoeding - vermoedelijk ongeveer € 2,5 miljard - vanwege de financiële gevolgen. Het gerechtshof in Den Haag oordeelde afgelopen juni echter dat de Staat hier niet toe verplicht is. Volgens het hof hadden de bedrijven bij de bouw van hun centrales rekening moeten houden met mogelijke klimaatmaatregelen.

Eigendomsbescherming

Bij een schadevergoedingsclaim voor ‘stranded assets’ draait het om de vraag of het verlies van waarde een normaal ondernemersrisico is, of een inbreuk op de eigendomsrechten van bedrijven waarvoor compensatie verschuldigd is. Deze eigendomsbescherming is vastgelegd in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Maar hierin is ook ruimte voor onteigening of regulering in het publieke belang. Bedrijven proberen nu aan te tonen dat het overheidsbeleid zo ingrijpend is, dat het een vorm van schending van eigendomsrechten oplevert. 

Koolstofarme economie

Volgens Michelle de Rijke, advocaat-partner en hoofd van het sectorteam Energie bij La Gro, is het niet ondenkbaar dat er in de toekomst vaker van dit soort rechtszaken komen. “Ook in andere sectoren, zoals de lucht- en scheepvaart, kunnen activa stranden door de overgang naar een koolstofarme economie.” Of deze rechtszaken kansrijk zijn, is van een aantal zaken afhankelijk. “Het is belangrijk dat er sprake is van inmenging in het eigendom. Het gerechtshof kijkt naar de ernst van de eigendomsinmenging en beoordeelt of een noodzaak bestaat tot financiële compensatie door de Staat. In dit soort rechtszaken kijkt de rechter of er een redelijk evenwicht is tussen het algemeen belang van de eigendomsinmenging, en de bescherming van het eigendomsrecht van het energiebedrijf.”

Acceptabel bedrijfsrisico?

In de rechtszaak van RWE en Uniper hadden de energiebedrijven het risico kunnen voorzien volgens de Staat. Gezien het klimaatbeleid hadden ze kunnen verwachten dat de kolencentrales nog voor het einde van de technische levensduur zouden uitfaseren. De Staat stelt dus dat deze beleidswijziging niet onverwacht is, omdat beleidswijzigingen op dit vlak al een tijdje in de lucht hingen. Hierdoor was het risico te voorzien en hadden de bedrijven dit moeten ‘inprijzen’ toen ze de kolencentrales bouwden. Volgens het gerechtshof Den Haag valt dit onder het normale bedrijfsrisico. “Een rechter weegt af of een ondernemer onevenredig wordt getroffen door een bepaalde maatregel, of dat er sprake is van een acceptabel bedrijfsrisico”, legt De Rijke uit.

Investeren in aardgas

Zo heeft de rechter ook gekeken wat de uitingen over kolen en klimaat waren op het moment dat de energiebedrijven hun investering deden. En hoe het stond met de internationale ontwikkelingen op het gebied van klimaatverandering. Op basis hiervan konden bedrijven volgens het hof verwachten dat er maatregelen zouden worden genomen. 
 
Dezelfde problematiek speelt ook bij de toepassing van aardgas. Bedrijven investeren nog in energieopwekking met aardgas. Zo investeert netbeheerder Stedin in gasturbines om het elektriciteitsnet in de provincie Utrecht te balanceren. Volgens De Rijke laat het arrest zien dat bedrijven die nu investeren in aardgasinfrastructuur rekening moeten houden met het risico dat die installaties door regelgeving eerder buiten gebruik raken. “Waar de rechter op gaat toetsen is onder meer die voorzienbaarheid. Een lange aanlooptijd voor dit soort maatregelen kan helpen om de schade voor de investerende partijen te beperken.”

Inbreuk op eigendomsrecht

De rechter weegt het eigendomsrecht dus nadrukkelijk af tegen andere factoren. De Rijke: “Het hof bepaalt hoe groot de inbreuk is op het eigendomsrecht, maar neemt ook mee in hoeverre de maatregel te voorzien was. Ook houdt het rekening met de ingangsdatum van het verbod op het gebruik van kolen voor elektriciteitsproductie.” In de kolenzaak nam het hof mee dat het verbod ruim in de toekomst lag. Oude centrales mogen in 2025 niet meer op kolen draaien; voor nieuwe centrales geldt 2030 als deadline. Bovendien zijn exploitanten van centrales niet verplicht om de centrales geheel te sluiten. Ze kunnen ook overschakelen op schonere brandstoffen, zoals biomassa of waterstof.

Claims voorkomen

Het doel van de Nederlandse overheid is om in 2050 het gebruik van fossiele brandstoffen te minimaliseren. Dat geldt dus ook voor aardgas. Deze ruime termijn en de mogelijkheid tot omschakeling, kunnen verzachtende factoren zijn voor de inbreuk op het eigendomsrecht en bepalen of je nog iets kunt met de activa. Daarnaast kunnen er flankerende maatregelen worden genomen, zoals ombouwsubsidies. Dit maakt volgens De Rijke een groot verschil voor de beoordeling of je dit soort maatregelen als Staat zonder financiële compensatie kunt nemen. “De Staat kan bedrijven ondersteunen met belastingvoordelen en ombouwsubsidies. Dat soort maatregelen kan helpen om claims te voorkomen.”

Doelmatigheid van de maatregel

Als bedrijf kun je ook de doelmatigheid van de maatregel betwisten, zegt De Rijke. "RWE en Uniper voerden bijvoorbeeld aan dat de maatregel niet doelmatig was. “Energiebedrijven hebben beargumenteerd dat onder meer sprake is van een waterbedeffect: door het sluiten van de centrales hier wordt elders in de wereld fossiele energie geproduceerd. Het hof erkende dat dit effect de doelmatigheid beperkte, maar bepaalde toch dat de Staat na afweging van alle factoren geen compensatie hoefde te betalen."

Claims niet kansloos

De uitkomst van een geschil tussen de energiebedrijven en de overheid hoeft niet per se zwart-wit te zijn, zegt De Rijke. “Er kan sprake zijn van een rechtmatige overheidsdaad, die wel gecompenseerd moet worden door de overheid. Daarvoor zijn allemaal juridische procedures die gevolgd kunnen worden om vergoedingen te krijgen of zelfs regelgeving terug te draaien.” Claims zijn dus niet per definitie kansloos en dat weet de overheid ook. De Rijke: “Aspecten als de ernst van een inbreuk op het eigendomsrecht, de voorzienbaarheid, de ingangsdatum en de doelmatigheid ervan bepalen of een claim succesvol is. De overheid houdt daar tegenwoordig ook rekening mee en onderzoekt steeds vaker vooraf of maatregelen standhouden als ze door de rechter worden getoetst.”